Diwali bang ahia? Diwali (Deepavali) ahihleh Sanskrit thumal ahi a, \"a vual a meidet ki de,” chihna ahi. Hindu-te kut (festival) poimoh mahmah ahi a, amau omna khempeuh ah thupitak leh nuamthei pen in zat in om sek hi. Hindu Lunar calendar dungzui in Diwali pen October leh November kikaal a Kha thak (New Moon) a hong suak hun leh a mialpen hun a tu kha sek ahihman in, meidet (khuailu meivak, tungman khawnvak leh kawlphe mei) de vak phingpheng sek uhi: Hiai in a etsak pii pen ahih leh 'hoihna in gitlouhna tung a vualzou ahi' chih etsakna hi' n pom uhi.
Hiai Meivak Kut (“festival of lights”) pen ni 5 sung daih sek hi:- A ni masa pen ni in, innsung-innpua hahsiang in Rangoli etlawm taktak bawl sek uhi. Rangoli ahihleh anntang hekvui rong tuamtuam kihel ahi a, innsung leh innpua tuanglaite (floor) ah pak lem khawng leh zeem (design) tuamtuam in bawl sek uhi. Rangoli ahihleh malai pek a Hindu sahkhua biaknadan in, phui-sam kawm leh a pathian uh phatna laa sakawm khawng a ana patkhiat uh ahi. Sahkhua ni poihmoh dangte hun in leng, Rangoli bawl sek uhi. Khalam a poimoh leh omze neitak hi’n ngaihtuah ua, a zeem leh rong (colour) zat dungzui un, tha (energy) tuamtuam khah khiaktheih hi’n gen uhi.
- A ni 2 ni ahihleh nek-leh-taak tuamtuam bawlna leh leina in zang uhi (adiak in akhumlam - Mithai, hah bawl uhi). Huai kia hilou in, amau suangtu asisate a diing in thumna khawng leng neihsak sek uhi.
- A ni 3 ni ahihleh a Nipi Ni hi a, tanau-laina, lawm-le-vual toh khawnvak tuamtuam a vual a de diudeu in, haalpuak khawng haal in, nuam tak in biakna leh kipolhlimna hun zang sek uhi.
- A ni 4 ni ahihleh Nupa kikal poimoh ngaihna hun zang ua, pasalte’n a zite uh thil thawnpiak (gifts) khawng piakna nei zel uhi.
- A ni 5 ni ahihleh unau piangkhawm numei leh pasal kizopna pahtawina di’n zang uhi.
Prasad nek di hia nek louh di?
Biakna hun a zat khit chiang un, innvengte, innkuante leh lawm-le-vualte kiang ah Prasad (a pathiante uh mai a latkhiaksa), hawm sek uhi. ‘Prasad‘ i chih chiang in, nektheih Sa (meat) pang hetlou (vegetarian) Hindu sahkhua toh kisai a omze neitak a bawl leh nek ahi. A pathian kiang ua alat ‘siangthou’ uh, huai pen mah pathian in hon piakkik chi in pom uhi. Biakna abei chiang in zahtat tak in ‘prasad’ ne sek uhi. ‘Mahaprasad’ a chih uh leng om a, huai ahihleh Hindu leh Sikh-te’n a temple ua nek-le-tak mipi nek diing a, manbei a, ahawm sek pen uh ahi. Hiai leng a pathiante uh kiang a alat masak uh ahi. Sawltak Paul in, Korinth mite ana taihilhna, “Ahihhang in, kua hiam in, Hiai zaw kithoihna ahi, chi a, a hon hilh leh, sia-le-pha theihna ziak in ne kei un amah nou a hon hilhpa ziak in” (1 Korinthte 10:28), a thuzuih bikhiah (principle) ei adiing inleng zatkhiak theih hi. ‘Prasad’ i chih, milim pathian mai a kithoihna ahi chih i theihsa ahihziak in, ei Pathian hing bia Singtangmite a diing in nek siang lou chihna suak hi. “Amau pathian biakna dan a Prasad ne lah hilou a” chi i hihleh, Paunaakte 14:12 ah, “Mihing a dia lampi dik a kilawm a om a, himahleh huai tawpna sihna lampite ahi” chih om zel hi. Gensau deuh le’ng, 1 Korinthte 8:4-8 sungmah a thuzuih bikhiah i zatkhiak theih di un om nawn hi. A tomlam in gen leng, thil tengteng siamtu Pathian khat kia om chih pomte i hih uleh chu, pathian lemte mai a latsa nek leh dawnte, ei Pathian khat neite leh Toupa Jesu tungtawn a ‘Hinna’ ngahte a diing in, a poina om lou kichi hi. Hiai suanlam a ‘Prasad’ nete a diing in 1 Korinthte 8:9-13 sung ah chiang huntawk in muhtheih hi. A zatkhiak theih geih di’n gen nawn le’ng; i ‘Prasad’ nek pen ei sang a khalam a hatlou zawte kipalpuukna a suah leh poi mahmah diing chih i mu hi. Bangziak i chih leh, Amau Khrist a i sanggamte ahi ua, amau tung a hichibang a khial i hihleh, Khrist tung a khial kisuak hi. Gensau sawnsawn lai le’ng, 1 Korinthte 10:31 ah Sawltak Paul in hiaidan in ana gen hi: “Huchi’n, na nek uh hiam na dawn uh hiam, na hihpeuhmah uah leng, Pathian thupina diing ngen in hih un.” Pathian lem kiang a kithoihna nektheih – ‘Prasad‘ nek chih khawng chu, Pathian’ Min thupina dia nek hi mahmah lou aka maw! ‘Prasad’ hihna theita i hihman in, i nek leh neklouh di zaw, i sung a Khasiangthou in Pathianthu pansan a, i sia-le-pha theihna akam leh kamlouh ah kinga tave maw! “Khristian ka hi” kichi a khovel tawndante kopsuk mai zel di maw? Ei singtangmite leng India gam mi i hihman un, phualpi sorkar nuai ah sepna leh sepna chi tuamtuamte ziak khawng in, khopi tuamtuamte ah, khosakna hoihzaw delh in, pemkhia kitamta hi. India gammi atamzaw Hindu-te ahi ua, i tenna mun peuh ah amau toh sepnalam leh khotaang ah, khosakhawm i hihman un i pilvanna diing uh leng omzek hi. Diwali toh Khriatiante i kisaikhakna uh omkei mahleh, lawm-le-khanvual hi’n, sepnalam ah heutu leh seppih Hindu-te lak ah va tuitum luatkhak theih a, Diwali lopna khawng ah va kihel ek khak theih hi. “Khristian kahi”, “Mi piangthak” kahi kichi kawmkawm a, Diwali lopna khawng a kithalawpna nei i hihleh, ei leh ei kia hilou in, i Khristianpihte kia leng hilou, Jesu Khrist tanpha zahlaaksak kihi maimah ahi. Kingaihtuah thuuk zek le’ng zaw, Diwali lopna a va kithalawp luat na khawng, lungsimtak ah zaw kisiamtan luatna di om hetlou hi. Huaibang a gingloute sahkhaw vai khawng a, piichingte kithalawpna ana mu sek a, enton a, zui suk mai zel, i naupangte leh khangdawngte om ahihman un, amau ziak leh zar a, khosak leh gamtat ah i pilvan petmah diing uh ahi. Pathian mai ah i mohpuakna uh sang lawtel ahihlam phawk ni. Naupangte tung ah mohpuakna: I naupangte leh khangdawngte, alungsim uh haat laitak a, amuh uleh a zaakte uh a khuak un hiplut zungzung hi. Internet leh smartphone-te ziak inleng khovel pilna leh paidan in nawk (influence) petmah hi. Himahleh, sepkhiakna dia hangsanna a muhna uh chu, innsung leh khotaang a piichingte gamtat-khohei ah ahi. I naupang leh khangdawngte leng thil hoihloute mah in hiipzaw ahihna ah, piichingte hon en ua, hon sim ua, thil hoih hih dia hanthawnna ana muh kei uleh, chimoh uhi. Huchi in, amau lemtangdan leh nopsak dan in ana gamtaang sek mai uhi. Nu leh Pate’n tate tung a i mohpuakna uh salam a apoimohte uh suktuah kia hilou hi. Khalam leh tangtawn hinna a neihna diing ua i mohpuakna uh thupipen ahihman in, i chihtak uh poimoh hi. Nu leh pate kia hilou in Khotaang a piichingte’n leng i naupang leh khangdawngte tung a mohpuakna liantak nei ihi uhi. Pathian in tu mahmah in, i gamtatnate uh kigenchian diing in hon sawl bang hitaleh, bangchi bang in i ki genchian di ua? (Deuteronomy 6:6-7 ; Paunaakte 6:22; Sam 78:4-6 ; Matthew 19:14) Khosak nuamzaw, hinkhua zatdan sezaw: Pathian in nasatak in i hindan uh hon dopkang sak tou zel a, lam tuamtuam ah simseng louh in vualzawlna tampi in hon vuk hi. Toupa’n Amah biakna dia dinmun nuamtak a hon vualzawl ahihlam theilou in, salam lunggulhna hihbuchinnna di khawng in dikloutak a zang in, i mangthai gawpta uhi! Poi lua! Amau chiindan ahihziak in ‘Diwali Gift’ khawng hon pe sek uhi. Ahialah, hon piak uh ngailou ahihdan theisak thei i hi uhi. Huchia ‘Diwali Gift’ hon piak teitei uh sanglouh nuam i sakkei leh chu, lungsim hon kam a omkei nakleh asiatna om in i ngaihtuah kei hi. Himahleh, Diwali gift ngen leh sai khawng a va buai hetlouh hoihzaw diing hi. Khristian etton tak hilou phetlou a, mi puukna vanzat dia Setan in hon zat hihkhak theih hi. Laisiangthou in, Tita 2:15 ah “….Kuamah in nang hon musit kei uh hen” chi hi. Pilvangtak a, thuumkawm zel a, amau sahkhua chiindante toh kisai a, ei apat lam-et neitheilou uh ahihlam uh i theihsak ngam a poimoh hun leng hon tung diing hi. Khristian hihna ah, gingloute lak a, amau tawndante i va koppih theilouhdan i gente khawng zuih ziak a milak ah nuam hetlou kha diing hi. Ahia lah, Jesu nungzuihna ah, anuamlou i tuah sunsun uh hiai khong hi lel tadih ahi. Amau tawndan simmoh sak lou a, huaite zui dia hon kankuah uh ngailou ahihlam en kitheih in, apoimohdan dungzui in amau le theisak le’ng, theisiam mahmah zel uhi. Jesu nungzui taktak i hihleh, tanchinhoih puangzak di a mohpuakna piak a i om dungzui in, hiai gingloutute lak a sepna munte ah leng huai mohpuakna pen i taksuah diing uh hizomah lai hi, amau tawndan va koppih mawk lou in! Kolossate 2:8 ah, i Laisiangthou in, khovel tawndan leh mihing thugousiahte’n hon gallaak louhna dia pilvang diiing in, a bung-a chang ah muhtheihdi’n hon na hilhkhawl ahihman in Pathian’ Thu ah kinga zaw le'ng i hih ditak uh hihkha kihi diing hi. Khristiante'n Pathian i biakna diingdan uh ahihleh, kithoihna hing leh siangthou leh Pathian lungtuak dia i pumpi uh i kilatkhiak diing uh ahi. Hiai khovel dan bang a omlou a Pathian deihlam a hoih leh, lungtuah huai tak leh, hoihkim, i theihtel theihna di ua, lungsim tha pu a, kikhek danglam a i om zawk diing uh ahi (Romte 12:1-2). Toupa’n simtute tengteng Amah deihlam telzaw thei diing in, hangsanna toh hon thuam chiat hen, Jesu Khrist min in. Amen.- Chingngaihlian Tunglut
October 21, 2019/ article No. 05 (Laigelh toh kisai kupbeh nuam omleh, laigelhtu +919892316430 ah thuzaak theih diing hi.)