"Singhawm-suanghawm a piang kihi sam lou a" i chih chiang un, hon suangtu Nu leh Pa nei i hihdan i gen utna hisek hi. Hon suangtu chih phet lou in, hon ittu, kemtu leh huaitu nei i hihdan uh i gen utna uh ahi a, manphatna leh thupina nei i kichih utna uh leng ahi. Pathian in Amah lim kibatpih in Adam ana siam masa a, Adam' manphat tuk a manpha mah, ban ah, a kikimpih, ban ah, a lang a ana pang ding leh amah panpihtu ding in, Evi a zi di'n ana bawlsak hi (Genesis 2:22). I Nu leh Pa masa uh Adam leh Evi tungtawn in khang kisuangsawn in mihingte i hong omta uhi. "Chi tampi suang in leitung luah dim un" (Genesis 1:28) chih thupiak sepkhiakna in khang kikhahsawnna tunitan in pai tou zel lai hi. Pathian hon siamtu a hihman in, mihingte paidan ah leng suangtu leh ‘Pa’ hihna Pathian in Pasalte mah Pa hihna tungtawn a pia leh koppih hi'n i theisiam hi.
Chin leh chinlou, mohpuakna laak siam leh siamlou gen louh in, pasal Ta nei khempeuh 'Pa' hong suakta uhi. Huai ziak in Pa mohpuakna la dia pasal akisak khiak leh Pa hihna sin thanuam ahih ding ahi. Huaiban ah, Khristian pasal himhim aneu uapat Bible toh kituak a pasal omzia sinsak ding leng Saptuam a om Khristian innkuan chih in i mohpuak uh ahi. Numeite ahihleh, Bible toh kituak numei omzia aneu uapat sinsak in om toutou ua, numei sinsakna leh taihilhna bangleng pulpit hi'n khotaang kisinsakna leh kikawmtuahna ah pasalte sinsakna toh teh in tam tuamse hi. Pasalte leng aneu uapat i sinsak kei uleh, pasal hih omzia hon thei guih mawk lou di uh ahihna ah, akilual deuh dia pasalte leng pasal omzia i sinsaksak ding uh ah, a omdanteng “pasal hiven” chi a gen mai suk gige sang in. Hiaibang a bawldik ding omte Saptuamte leh khotaang Khrist nungzuihna ah, i bawldik touh zel ding uh ahi.
Pa hihna dia chitna poimohte:
Pa hihna ahihleh, dinmun thupi leh tanvou manpha ahi. A huchih ziak mah inleng, Pa hoih neite'n khamuanna leh bitna toh hoihtak in khangkhe zel uhi.
Pa hi dia chitnate (qualifications) i genna dia 1 Timothi 3:1-7 leh Titas1:5-9 pansan ding i hi. Bangziak i chihleh, hiai a kigen hihnate Saptuam heutu hihna dia chitnate lak ah 'Pa' hihna leng poimohtak a kigentel ahihman in Saptuam heutute hihna di kia hilou in, piangthaksa Khristian pasal teng hihna ding leng ahi hi. Saptuam heutu leh Upa hihna dia poimoh khat ahihleh 'Pa' ahi a, Pa’ ahihleh zi nei (leh ta nei) ahih ding ahi; Zi khat aneih ding ban ah, Toupa'n a piak leh Ta nei ahih ding ahi. Innsung Pa ahihna ah, a innsung ah kizentak a vaihawm siam ahih ding ahi. Huai ban ah, Pathian in ta a piak leh, ama'n Pathian a gintak bang a, atate Pathian gingta dia kemsiam a, a zi adia ginom leh khamuantu ban ah kingakna ahih ding ahi. A poimoh bangbang a, a zi leh tate pahtakdan siam mi ahih ban ah, innsung hi'n pawlam hitaleh, diktattak a thil sai mi ahih ding ahi. Setan gaal hat a dou na dia a Zi leh Tate adia thum tam Pa ahih ding ahi. Tuabang a Pa muanhuaitak a manpha ahih masak keileh, Saptuam makai muanhuaitak a manpha hi ngeingei lou ding chihna leng ahi.
1) A zi' pasal ahihna ah: Zi neilou pi in bangchi'n pasal in amah kia in Ta asuang dia? Adam amah kia a a-om Pathian in hoih salou in, a zi ding leh Ta a suanpih ding in Evi bawlsak a, huaileng Adam naakguh tektek in bawl se hi. Sa khat (Genesis 2:24), lungsim khat (Philippite 2:2), kha khat (1 Korinthte 15-17) ah paikhawm helhel di'n Pathian in soiselna di om hetlou in nupate kitenna ana tungkhia a, Amah leng kiheltel hi (Eklijiasti 4:9-11). A zi toh a kizopna in Khrist leh Saptuamte kizopna ensak ahihman in, Khrist in a saptuamte itna toh a delh gige bang in pasal inleng a zi itna toh a delh gige ding ahi (Ephesate 5:25). Khristian pasal tampi in Pathian toh a kizopna a hoihna dia thuguuk atheihsiam louh uh ahihleh, a Zi toh a kichimatna a hoih ding ahi. Pathian toh hoihtak a kizopna nei pasal himhim zaw a zi toh kichimat lou a omkei ua, a zite uh duattak leh zahtattak in, theihsiamna toh pahtawidan siam kawm in, taangtawn hinna a tanpih di ahi chih thei kawm in kem hi (1 Peter3:7 ; Ephesate 5:21; Matthai 5:24).
"Zi hoih in a pasal hoihlou a bawlhoih thei hi" chih 2 Peter 3:2 in hon hilh mahbang a numeite i hanthawn gige bang un, pasal inleng, amah hinna lan ngam hial di'n a zi it leh, a zi a bawlhoih zoulou tuan dia hia (Ephesate 5:25-31)?
2) A tate Pa ahihna ah: A zi' pasal hi masa loupi in bang chi'n Pa a himawk thei dia? Pa himahleh, pasal in amasa ding atheih ding ahi; huaichu a tate sang a azi a koih thupi zawk ding ahi (Hiai bangleng theih kokalh theih ahihziak in, amasa pen ding a zi amasak sak kei leh, a tate' lak ah etsakna diklou guanpah chihna hi ding hi). Ta in hiaidan a aPa'n aNu a bawl thupidan a muh chiang in kam a thuhilh sang in gamtat a etsak in sinlai hoihtak pia ahihman in, a Ta khamuanna guan hi. Huaichu, Pa khat in a Zi a it a, duat hun a duat thei a, a khasiat hun a limsak a, apau chiang a hoihtak a ngaikhia a, gup hun a gum ngam a, kihoutheihpih a, houlimpih thei a, amah sang a neepzaw dan a bawllou a, a kikimpih bang a bawl a, zahtak hun a zahtak a, innsungthu leh innkuan a mimalte toh kisai thil himhim dong leh kum thei zeldan a Ta in a Pa amuh chiang in, bitna leh khamuanna ngah mahmah hi (Bitna leh khamuanna i chih naupang khanhoihna dia poimoh mahmah hi). Huaibang dinmun a Ta leh Nau a hong khantouh chiang un, mizia kizentak leh mahni kimuangngam ban ah, lungsim chidamtak toh hong khang tou hi. Pathian laudan siamtak a Pa omdan mu gige ahihchiang in, Ta in leng Pathian laudan siam hon sintou pah hi. "Pa in a tate adia thil thupipen ahihtheih ahihleh, a tate Nu it ahi" chi in tomchik in Paul Washer in gen hi.
Kuamah dembei ki omkei mahleh, i Bible chang pansante mah dungzui in, Pa khat in chu, dembei hi ding a Pathian in asap ahihdan kiphawk kawm a hinkhua a bawlhoih zel ding ahi, Khrist nungzui kichi ahihleh. Bible toh kituak Pa hihna ahihleh, sapna sangpi ahi a, hamphatna enhuaitak leng ahih ban ah mohpuakna giktak leng ahi. Pa hihna ah, a Tate makaih heutu hoih ahih ding ahi. Huaichu, Jesu Khrist itna bang a Tate it a, hihthangpai lou a, Toupa thuzohna leh thuhilhna ah zahtathuaitak, kidektheitak, navaaktak leh hoihtak a kemzaw thei ding Pa hih atup ding ahi (Ephesate 6:4 ; 1 John 4:7). Huai bang a Pa hihna in a ngiat a hihleh, tate vai leh zia atheihna dia, kholak a poimohlou tantan omlou a, innsung a om tam mi ahih poimoh hi. A innsung a om nuamsa lou ahihleh, a innsung a nopna dia bawlhoihna nna sem dia pan alak ding ahi. A innsung vai ah a khongeingaih poimoh petmah chihna ahi. Pa a poimoh hun a omngeilou, dot di hun a omkhathei lou leh, inn om sunsun chiang a Tate thuhilh leh tai toh thuah a, zite iplah a sal gaga a, zi leh tate hih gentheihna dia thuneihna kitawisaktak a om Pa in a tate toh kizopna leh a zi toh kichimatna bawl lou hial hi. Diuteronmi 6:4-9 kikal a i muh mahbang a, Pa in a tate kiang ah Pathian kia Toupa a nei ding ahihdan uh, ban ah lungtang tengteng, lungsim tengteng leh hatna tengteng a Pathian it ding a phatuamngaitak a asinsak ding ahi. Huaidan a ama'n Pathian a it masak keileh, a tate bangchin Pathian it didan a hilh thei dia? "Inn a a tut lai un, lampi a apai lai un, a lup lai un leh a thoh chiang bang ua a gen ding uh" achi hi. Hiaibang a tate toh inn a kithuah man dia omkha zel thei a, akal lak a kholak khawng vaakkhawm thei dia buai ngap a, a lupdek chiang ua hun saulou (minute 10 bek) zatpih dia hun bawl ngap a, thohhun leng kibang didan hiam, tate thoh chiang a ana thou manta dia Pa'n hun bawldan a siam nak leh a tate lap in tampi vei omkha dia, kizopna hoihtak leng neihpih ding chihna ahi.
Pa hihna ah, nekzonna toh kisai leh saptuam leh khotang vai a adiang khiakna di om ding chih leng i thei siam hi. Himahleh, zi leh ta nei inchu, amaute donlou zen a kholak ah Pathian nna hi'n Mihing nna hitaleh, a sep ding omlou hitop mai ahi. Sunni tumtum a mohpuakna dang leh nek zonna lam a buailou zen a inn a om ding chihthu lampang hizawlou in, a innsung kem man di leh a zi leh tate toh hun zang man dia a om zelzel ding chih hizaw ahi. Paul Washer in "Missionary kahi a, suun nitum in ka ministry nna sem din ka kuankhe zel a, inn ka tun chiah, ka innsung ministry ka kipanthei pan hi" achi hi. Inn pawlam a va kibung kang sipsip a, innsung a tun chiang a zi leh tate' a dia sem lou a, zi leh tate'n amah asepsak di ngiat Pa i chih samitna a dim Pa ahi a, Pathian sapdan Pa i gente toh kibang lou hial hi.
Khristian Pa hih di chu thu houchik leng hilou mah ahi. Taksa, lungsim leh kha a kisenna ngiat nna gum ahi. Ahihziak mah in, huaibang di a honsampa Pathian in, lau lou ding leh hattak leh hangtak Pa hihna kalsuanpih zel thei di'n Amah Khasiangthou hon sungluahsak hi. Pa hihna petu Pathian ahihman in, thilhoih leh tanvou ahihdan Jacob 1:17 in hon hilh hi. Huaiziak in Pa hihna chu kemtu hihna nna Pathian akipat ahihman in ginomloutak leh dukdakloutak a hih khak ding thil lauhhuai pi leng ahi, Pathian in hon siik ni hong om di ahihziak in (1 Peter 4:10,1 Korinthte 4:2). Sianthouna a Jesu Khrist mel suun sem a khang a, Khrist nungzui dia mahni innsung leh midangte tanpha leng sinsakthei leh hilhsawn thei Pa hi ding a leng Pathian in a ngiat ahi (2 Peter 3:18 ; Ephesate 4:13) .
3) Pa ahihleh Mi vuak hat ahihlou ding ahi:
Pa ahihleh mi nunnem ahih ding ahi chih i Bible chang kal teel in hon hilh hi. Nunnemna chih khawng pasal vailoutak a ngaihtuahna Setan deihlam ahi. Galatiate 5: 22-23 in hon hilh mahbang in, Nunnemna ahihleh Khagah bukimsaktu khat ahi. I gentam kholkei na ua, singtangmite lak ah leng zi leh tate vaw dia Pa khut kin kitam mahmah hi. Zi leh Tate hankhum leh kitomkhum tan deihkhop lou a chi keh, dup leh bai zenzen khawng a khutkha tampi om uhi. A lehlam ah, taksalam a kivua hilou himahleh, lungsimlam ah pa mi vuak hat leh hamsiat hat tam mahmah uhi. Hiaibang a tate kem minsia Pa in a tate lungsim ah zumna nasatak, thangpaihna thupitak leh sih utna tanpha nei dia kingaihsiatna guan a, om hoih sang in, omsiatna leh engtatna in Setan in a Tate ana kaitaal zel hi.
Pa khat in nek leh dawn, silh leh te'n, innten-louten chihte a zi leh tate a got nak leh a hih di hihkhin kisa mawk thei hi. Hi mawk lou hi; tua i genteng chu taksalam poimoh ahi a, huaiteng ban ah, amaute kemtu, humbittu leh khamuanna lungsimlam ah guantu ahih ding ahi. A tate adia ettontaak, hanthawntu leh khamuantu a apang chiang in, Pathian thupina leh kumpigam toh kituak a kalsuanthei di'n a Tate hihtheihna pia in, Khalam ah leng makaih suak hi (1 Thessalonikate 2:10-12).
4) Pa ahihleh Uain (Zu) khamhatlou ahih ding ahi:
Pasal leh numei i tehkak chiang in, a lamdang mahmah thil nih om hi. Khatna ah, Pasal tampi in Zi aneihnung chiang unleng tangval om a om ut lai in, kholak a lawm leh khanvual toh diang a, nopsak bawlna tuamtuam khawng a, zi leh ta tellou a om khawng thanuam mahmah lai uhi. Zu va hihkha cheuh zel chih khawng leng hiaibang a omna ah kiheltel kha pahpah hi. Amakna khat ahihleh, khotaang in hiaidan a pasal a ompen ngeinadan bang khawng in koih mawk a, khou leh thuhilh ngellou chi leng lah a zadah tampi i om di ua, himahleh, hiaibang a pasal om hoihloute venna dia a neu uapat Pathian laudan siamkawmtak a Pathian laudan i sinsak ding uh ahi. Hiaibang a om dukdak ngellou pasalte ahihleh a zite un hoihtak a ana vaidawn di uleh awlmohtak a innsung ana kep ding un a zite uh thuhilhna tampi piak in om zawsop uhi. Nihna ah, numei in pasal a neih leh, ataangpi in a pasal leh innsung adi’n buaipah a, a pasal innkuante pomna leh itna lohsuah di'n akuakua in athuhilh bang in, ama'n leng pan la sam hi. Pasalte i hilhdan uleh i pomdan uh a kikhek ngai tampi om ahihdan i taklatna a huaibang a gen i hi. Bible in Uain (Zu) khamhatlou pasal hi ding in thu pia hi. Himahleh, Biakinn kaikai kawm, saptuam khawng a mohpuakna poimohtak nei kawm a zu dawn thei zeuhzeuh leh kham cheuhcheuh thei leng i khotaang ah tam khop ki om hi, a ngolveite gen kei phot le. “Bible in Zu dawn di khoulou a, a kham di ahi akhouh” chih suanlam a neite'n, bang lungsim tup toh dawn sek uh ahia chih ki-en chian le uh, a zu in amau a asepdan lunggulh a dawn ahihlam uh kithei lawtel ding uhi.
Zu (Beer/Zuha tui leng zu ahi) i chih aphatuam lou lamtak a nopsak bawlna chikhat ahihman in, nopsak bawl hatlou dia Pathian in Pa hidia Khristian pasalte sam ahihdan pasalte'n a theih uh poimoh hi. Pa ahihleh innsung Biakna a makai leh innsung siampu (pastor) ahihman in zu dawn thei cheuhcheuh ahihleh zaw, Pathian in mohpuakna apiak hoihtak in semkhe kei hial ding hi (Ephesate 5:18 ; 1 Korinthte 6:10 ; Paunaakte 23:29-35).
Tomchik a gen di'n, zu kham hat Pa in a innsung damlai meidiil ah lutpih gige toh kibang ahihna ah, a zi leh tate ahoihlam in akhang di uh chihna himhim omlou hi. Lungsim ah zumna, lungbuaina, lauhna, mangbatna, kingaihsiatna leh lungsimlam a damsung a chidamlouhna leng guan thei a, hin ningkitelna tanpha guanthei hi.
5) Pa ahihleh sum deihta lou ahih ding ahi: I Bible changkal pansan in, Pa ahihleh “Punna nin a huaihammi hi ding hilou ahi” a chi hi. Punna di ahihnak a poi sak neilou leh lungsim inleng kam lou a khosathei chih mawk chu, Pathian toh a kizopna leng a bawldik ngai ding in i gingta hi. Sum deihlou leh kipahpihlou kuamah ki omkei hi, sum in i haksatna uh tampi hon dawn ban ah, lungmuanna tampi leng hon guan ahihziak in. Sum deihna hilou in sum deihtakna pen ahi abuaihuai. Pa hihna ah, nek zongtu pen a pang ahihleh, innkuan khosakna nuamzaw ding khual lou theilou uh ahi chih i theisiam hi. Himahleh, a kan-avaal va deih gohna lungput toh huaihamna toh punna zong Bible in hon deihsak lou hi (Paunaakte 11:1). Sum deihtakna a huaiham chiang in, sum muhna di ahihnak leh gitlouhna leh khelhna leng poisa lou in, mipi tanvou natawm suhsak ngam uhi. Sum nin in nopsakna di mah mihing lungtang a pawkhia a, huai nopsakna ahihleh salam utna tuamtuam sukbuchinna hi gige hi. Samitna leh salam utna sukbuchin i chih thil hoihlam sang in aselam hi taangpi ahihman in gilou chiteng bul ahihdan leh ginna paimangsan thei hial di khop a haina guan dia Setan vanzat ahihdan 1 Timothi 6:10 in hon hilh hi. Kumpi hausa mahmah Solomon in Eklisiasti 3:12&13 a ana gen mahbang in, nopsakna i chih (sum tampi neihtheih-neihmoh a neih hilou in), nek leh dawn ding neih leh mahni sep gimgah a lungkimna neih hizaw hi. Sum leh hauhsakna i chih hiai lei damsung tomchik chauh daih ahihziak in tangtawn adia kikhual Pa neite hampha uhi. Bible inleng tangtawn lam a mitsuan dia hon deih a, tangtawn hinna hon pe ding ann zong a phiat zawk ding chih hon deihdan ahi (Kolossate 3:1-2 ; 1 Korinthte 4:18 ; John 6:27)
Ta neilou Pa tung ah migitna suah ding:
A diakkhol in ei singtangmite bang, Ta neiloute simmohte i hi uhi. Nau nei theiloute i kouna uleh i kisuanlahsaknate uh khawng i ngaihtuah chiang in, Pathian kha sungluah hingal lah kiphasak lungput leh kampau khawng nei a dawi sungluah bangmai a paukhe phakphak i tam petmah uhi. Khang kibansam a om di khawng thil zum huai ban ah, ta nei di kia a Pathian in hon siam hileh kilawmtak a, ta neiloute khawng taneite sang a manpha louzaw leh omzia neilouzaw dan khawng a kikou zialzial te i hi uhi. A hi didantak a chu, ta neiloute tung khawng a khagah migitna zat hileh, zat manpha hinatel inchia! Ta neiloute tung a i lungput khawng un Khrist suun kha lou ahihleh kiveelthakna neih a kuul ding hi. Mahni sang a mi koih poimoh zawk di (Philippite 2:3) leh mi lamtou di zawng kia kampau (1 Thessalonikate 5:11) a nei dia Pathian Khasiangthou sungluahte i hihlam uh phawkphalou lah ki Khristiansak mahmah i tam uhi. A phatuam lou di leh mi lungsim suknatna dia khangthu suutsuut bangleng Pathian gam kekletna a pangkha hetlou leh mi kiseelsak lel thil khawng buaipih lou dia Bible in hon hilh ahi (1 Timothi 1:4)
Thukhitna:
Salam vai ah, Pa iitna leh kepna, deihsakna leh sinsakna, humbitna leh thil gotna tangkha a lungmuangtak a ana khangliante hampha ahihdan uh amau thei kholkei le uh leng, Pa bei a ana khangliante'n khovel Pa neihlouhna ah thil thupitak chaan ahihlam uh kiphawk petmah uhi. A poimoh pen thuumsakna leh Pathianthu a, Pa lamkaihna ana tangkhate bang hampha tungtuang uhi. Hiaibang a Pa manpha neikha a, Pathian apat vualzawlna ahihlam phawk a, Pathian pahtawite mite hampha ahi uhi. Bangteng hileh, khovel Pa neihlouh ziak a i khovel bei hituanlou a, Jesu Khrist ziak a, Pathian i pa hong suakta ahihziak in thil lamdang leh kipahhuai mahmah leng ahihman in Pathian min i phat ahi (John 1:12 ; 1 Korinthte 8:16 ; Isai 64:8). Khovel ah Pa nei nawnlou hi'n Pa nei lah a hoihna hamphatpih di neiloute adi'n leng a lunghimoh huai tuan kei hi. Pa neiloute Pa leh meithaite ngaihtuahpa Van ah Pa muanhuai leh itna a dim nei hi thouthou i hihman in, Tangtawn Pa leh Pathian min thupi i phat ahi (Sam 68:5)!